Kasteel geschiedenis

Het kasteel bestaat uit vier vleugels en twee hoektorens in late Maasstijl rond een geplaveide binnenkoer. Het jaartal 1747 staat vermeld op de wapensteen boven de inrijpoort van de woonvleugel.

In de zuidelijke hoektoren is een wapensteen ingemetseld met het jaartal 1619, wat voor verwarring kan zorgen. Deze steen is afkomstig van de watermolen "Wijngaerde" die begin 20e eeuw werd gesloopt en tot de heerlijkheid Veulen hoorde. Het geheel geeft de indruk van een herenhoeve. De woonvleugel met huiskapel boven de inritpoort neemt de oostelijke zijde in. 

De zuidelijke vleugel bevat de inrijpoort tot het neerhof. In deze vleugel waren het pachtershuis en de koeienstal gelegen. De schuur beslaat de westelijke vleugel en het wagenhuis en de stallen sluiten het vierkant aan de noordzijde. De woonvleugels onderscheiden zich van de boerderij door de drie verdiepingen tellende hoektorens met mansardedak, uit-bekroning en smeedijzeren windvaan. Het kasteel is één kamer diep, telt dertien traveeën en twee bouwlagen onder een leien zadeldak met wolfeinden. Dankzij een uitbreiding aan de zijde van de binnenplaats in 1910 zijn de en-suite salons op de gelijksvloers via een brede gang bediend

De oudste kern van het gebouw zou teruggaan tot de 15e eeuw. Uit een boedelinventaris van 15 november 1730 krijgt men de indruk dat het kasteel bestaat uit een vrij klein huis met een neerhof en van een nog niet helemaal voltooide bouwcampagne. Rond 1740 wordt het domein beschreven als een kasteel met brede slotgracht en lange lanen die er naar toe leiden. In de 18e eeuw verwijzen verschillende bronnen naar vernieuwingen en uitbreidingen van het kasteel. De hoevegebouwen met hun steekboogvormige of rechthoekige omlijstingen kunnen inderdaad in deze tijdsperiode gedateerd worden. De torens en de woonvleugel met hun kruisvensters behoren waarschijnlijk tot de oudere kern.

De aquarel van Philippe de Corswarem (1759-1839, rond 1800 actief in deze streek) toont het kasteel toen de benedenramen nog niet verlaagd waren en een deurvenster rechtstreeks toegang gaf tot de tuin. De beide toegangen tot de gebouwen zijn goed te zien.

Opvallend is de afwezigheid van de typische 18e eeuwse grandeur die bij de status van de toenmalige eigenaars (de familie de Mercy d'Argenteau) horen. Op de de Ferrariskaart (1774-1775) wordt Veulen niet aangeduid als 'chateau'. Vermoedelijk heeft dit te maken met het feit dat de familie vele bezittingen had, en voornamelijk in het buitenland verbleef waar hun carrière zich bevond. Het goed in Veulen had veeleer de functie als hoeve, waarin hoogstens een kwartier gereserveerd bleef voor occasioneel verblijf voor de heer of een familielid.

Deze functionele opdeling van het kasteel werd ook duidelijk op de binnenkoer. Het neerhof bediende de schuur, de stalvleugels en het pachterhuis. Het kasteel had, tenminste al vanaf begin 19e eeuw, zijn eigen erfje in de noordoostelijke hoek wat de kasteelpoort, het wagenhuis en de paardenstallen beheerde. Deze functies waren dan ook exclusief voor de heer.

Op het Primitief Kadasterplan (midden 19e eeuw) is de scheiding tussen deze twee aangeduid als een volle lijn, wat kan duiden op een muur of een hek.

Vanaf 1885 bestond de scheiding uit bijgebouwen en een smeedijzeren poorthek, die bij de laatste restauratie verdwenen.

In 1912 registreert het kadaster de reeds vermelde gaanderij die de en-suite salons bedient en de komst van een varkensstal tegen de nog bestaande bakstenen muur die het kasteelpark afsluit. Deze varkensstal en de eerder vermelde stelplaats bakenden een klein, deels gekasseid voorerf af zoals te zien is op een foto van rond 1900. Hierop werd ook de uitbreiding van het pachtershuis gebouwd. In 1935 wordt de zuidelijke grachtarm gedempt en 1956 verdwijnt deze als perceel.12

Alle gevels kregen in het begin van de 20e eeuw een baksteenkleurige afwerking die de vroegere witte kaleilagen verving. De rode kleur is nog te zien op enkele natuurstenen lateien op de binnenplaats. Toen werd ook het voegwerk hersteld en in de meeste ramen kleine roedeverdelingen geplaatst ter vervanging van achtruiters. De rode afwerkingslaag verdween op haar beurt bij de recente restauratie voor naakte baksteen en nieuw voegwerk.

Fotos: 

Aquarel Cortswarem, vermoedelijk te dateren rond 1800. Bron: Archief Agentschap Onroerend Erfgoed, Hasselt.

Uitsnede uit de Ferraris kaart (1774-1775). Bron: Geopunt

Primitief kadaster met scheidingslijn tussen het neerhof en het kasteelhof wat kan wijzen op een muur of hek. Bron: Archief Onroerend Erfgoed, Hasselt.

Foto uit 1900 met zicht op het voorhof. Bron: Archief Agentschap Onroerend Erfgoed, Hasselt.